Ο Μέγας Ανατολικός, Ανδρέας Εμπειρίκος

megas-anatolikosΟ ΜΕΓΑΣ ΑΝΑΤΟΛΙΚΟΣ του Ανδρέα Εμπειρίκου είναι το εκτενέστερο νεοελληνικό μυθιστόρημα, οκτώ τόμοι, 2.104 σελίδες, και χωρίς αμφιβολία συνιστά ένα από τα εντυπωσιακότερα και εν ταυτώ τολμηρότερα κείμενα της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Αποτελεί το έργο ζωής του Εμπειρίκου, καθώς η συγγραφή του αρχίζει το 1945 και ολοκληρώνεται ύστερα από πολλές ενδιάμεσες φάσεις το 1970. Κυκλοφορεί για πρώτη φορά το 1990 -η έκδοσή του διαρκεί δύο χρόνια- και σήμερα επανεμφανίζεται με τη μορφή ενός Ανθολογίου, που αποτελούσε πόθο του ίδιου του συγγραφέα. Το θέμα του μυθιστορήματος είναι ο δεκαήμερος παρθενικός πλους του υπερωκεανείου «Μέγας Ανατολικός» από το Λίβερπουλ στη Νέα Υόρκη τον Μάιο του 1867. Επιβάτες κάθε τάξεως και επαγγέλματος, μαζί με το πλήρωμα, διαπλέουν τον Ατλαντικό, με το γιγαντιαίο υπερωκεάνειο, μια πρωτόγνωρη ηδονική Κιβωτό, απολαμβάνοντας όλες τις μορφές του έρωτα άνευ ορίων άνευ όρων. Επηρεασμένοι από τον τιτάνιο και πρωτογενή ερωτισμό που εκλύει το ίδιο το πλοίο, ζουν την απόλυτη ελευθερία και ηδονή για να καταλήξουν, μέσα από την απόλυτη αθωότητα και ευτυχία, στον Νέο Κόσμο. Στην κιβωτό του Μεγάλου Ανατολικού βρίσκεται συγκεντρωμένη όλη η κοσμοθεωρία και η ουτοπία του ποιητή – η λογοτεχνική, η ψυχαναλυτική και η πολιτική. Σύμφωνα με τον ΕΛΥΤΗ, η απώτερη αξία του έργου «δεν βρίσκεται σ’ αυτά [τα περιγραφόμενα]· βρίσκεται στην παναγαθοσύνη του ποιητή, που διαχέεται πάνω στους χαρακτήρες και στις πράξεις των πλέον διαφορετικών τύπων του έργου […] και αναεκπέμπεται στον αναγνώστη σαν ένα είδος ευλογίας. […] Η αγαθότητα του Εμπειρίκου έρχεται από -και τραβάει για- πολύ μακριά. Δεν είναι η δεοντολογική των θρησκευόμενων ή η βλακώδης των αδυνάτων. Υποδηλώνει μια πίστη: ότι τα υλικά και οι προϋποθέσεις για το καλό έχουν δοθεί στον άνθρωπο, που αν δεν τα εκμεταλλεύεται είναι από δικό του λάθος, από την ανικανότητά του να υπερνικήσει τις μακραίωνες προλήψεις και τα χωρίς λόγο κατατυραννισμένα στο σκότος της ψυχής του συμπλέγματα. Διόλου άσχετο λοιπόν ότι ο Μέγας Ανατολικός ναυπηγήθηκε με τα υλικά του ψυχαναλυτή στις δεξαμενές ενός οραματιστή και προφήτη». (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)

«[…] Ο Μέγας Ανατολικός είναι ένα βιβλίο που γράφτηκε ακριβώς για να δείξει πόσο λανθασμένα συλλάβαμε τη δωρεά της ζωής. Αυτή είναι η μία πλευρά των πραγμάτων. Η άλλη έχει να κάνει με την ίδια τη λογοτεχνική αξία του Μεγάλου Ανατολικού , τον οποίο κατέκριναν αφελώς, και κάποτε ανοήτως, «κριτικοί» και επιφυλλιδογράφοι απλώς και μόνο ξεφυλλίζοντας τους δύο πρώτους τόμους…
Επειδή, αν είχαν διεξέλθει το Έργο, θα αντιλαμβάνονταν πως δεν είναι οι αλλεπάλληλες και στατικές κάποτε (ας το δεχθούμε) λαγνουργίες που συνιστούν το πραγματικό νόημά του, αλλά η οραματική/ουτοπική κατάδειξη ενός άλλου βίου. Το ωκεάνιο μυθιστόρημα ίσως να κινείται αργά αλλά έχει αρχή, μέση και τέλος συγκεκριμένο.
Αυτό λοιπόν που κάνει το Ανθολόγιο είναι όχι να συνοψίζει αλλά να «παρακάμπτει» τις όποιες ανασταλτικές, «αργές» περιγραφές, για να φανερωθεί, έστω και μηχανικά, η δράση και η πλοκή του Μυθιστορήματος, το γενικό Σχέδιό του… » – Το Βήμα

«θα συσσωρεύσει όλες τις παραλλαγές και τις εκφάνσεις της σαρκικής ομιλίας από την ονείρωξη και τον αυνανισμό αρχινώντας, ως την επιδειξιομανία, τον ηδονοβλεπτισμό, τον λεσβιασμό, την παιδεραστία, την αιμομιξία, τον φετιχισμό, τον σαδισμό, τον μαζοχισμό, την κοπροφαγία και οτιδήποτε άλλο μπορεί να βάλει ο νους του ανθρώπου αποβλέποντας στην ικανοποίηση του ερωτικού του ενστίκτου» – Οδυσσέας Ελύτης [πηγή: κοινοτοπία].

«Το βιβλίο δίχασε την κριτική», αναφέρεται στο Λεξικό Νεοελληνικής Λογοτεχνίας (εκδ. «Πατάκη»), στο λήμμα για τον Εμπειρίκο. «Κατά τους υποστηρικτές του ο ποιητής προσπαθεί να αποδεσμεύσει το ερωτικό ένστικτο και να το αποκαθάρει από ιδεολογικές προσχώσεις, στηριγμένες στην ψυχαναλυτική παιδεία του. Πολλοί, πάντως, υποστήριξαν πως ο ισχνός κατά τα άλλα μύθος και η επαναλαμβανόμενη πλοκή της όλης ιστορίας αγγίζουν κάποτε τα όρια της πορνογραφίας» – Ελευθεροτυπία

«Είναι αυτή ακριβώς η ρέουσα και ποιητική γλώσσα του κειμένου που ανυψώνει το έργο στο επίπεδο της υψηλής λογοτεχνίας, εκεί όπου δεν χωρούν σεμνοτυφίες και ηθικολογικές κορώνες, εκεί όπου η Τέχνη κινείται σε ένα χώρο πέραν του εφήμερου καλού και κακού. Στον αφηγηματικό χείμαρρο του Ανδρέα Εμπειρίκου, ο λόγος αναβλύζει ξέφρενος και ρυθμικός, πληθωρικός, οργιαστικός, παιγνιώδης και συχνά χιουμοριστικός, συνθέτοντας μια μουσική πανδαισία λέξεων.» – Book Bar

«Οι αμέτρητες σελίδες του “Μέγα Ανατολικού” έχουν πολλές παράξενες γωνίες, κρυφές πόρτες, μυστικά δωμάτια. Η ανάγνωση του σε ένα μόνο επίπεδο θα σε κάνει να εκσπερματώσεις καμιά τριανταριά φορές, αλλά τίποτα άλλο δεν θα σου δώσει (ή δεν θα σου πάρει). Η πραγματική ανάγνωση ξεκινάει μόλις ανασηκώσουμε το βαρύ καπάκι του φέρετρου του που έντυσε με κοστούμι πλοίου. Κάτω από αυτό θα αντικρίσουμε την ανθρώπινη ουτοπία του Εμπειρίκου.» – Fridge

«Οι πολυεθνικοί επιβάτες του «γίγαντα των θαλασσών», ανάμεσά τους κι ο Ιούλιος Βερν, όπως κι ο Ανδρέας Σπερχής, alter ego του ποιητή σε μια φάση της ζωής του, ανήκουν σ’ όλες τις κοινωνικές τάξεις. Ωστόσο, κόμισσες και γκουβερνάντες, γερουσιαστές και ανώτατοι αξιωματικοί, σεΐχηδες, μουσικάντηδες και υπηρέτες, τις δέκα μέρες που διαρκεί το ταξίδι τους από το Λίβερπουλ στη Νέα Υόρκη συνυπάρχουν στην ουτοπική, πλωτή πολιτεία του Εμπειρίκου ως εργάτες του έρωτα και μόνο.» – Athens Voice

Σχετικά links: