Οι Υπνοβάτες, Χέρμαν Μπροχ

ypnovates1«Οι υπνοβάτες», η τριλογία του Χέρμαν Μπροχ που πρωτοδημοσιεύτηκε το 1932, θεωρείται σήμερα ένα από τα σημαντικότερα επιτεύγματα της σύγχρονης λογοτεχνίας και ο συγγραφέας της ισάξιος των Προυστ και Τζόυς.
Πρόκειται για μια τεράστια νωπογραφία που καλύπτει 30 χρόνια (1888-1918) από την ιστορία της Γερμανίας και όπου έρχονται να συναντηθούν η μυθιστορηματική αφήγηση με την ποίηση και τη φιλοσοφία.
Ο Μπροχ στον πρώτο τόμο ζωντανεύει με απαράμιλλη δεξιοτεχνία το τέλος του 19ου αιώνα και το λογοτεχνικό στυλ της εποχής αφηγούμενος την ιστορία του Γιόαχιμ φον Πάσενοβ, που η οικογένειά του τον αναγκάζει να γίνει αξιωματικός παρά τη θέλησή του. Ο ήρωας όταν αρχίζει το βιβλίο έχει πλέον ενστερνιστεί τα σαθρά ιδεώδη του Πρωσικού μιλιταρισμού και ζει σε μια ατμόσφαιρα νοσηρού ρομαντισμού. Η γνωριμία του με μια γυναίκα ελευθερίων ηθών, τη Ρουτσένα, η φιλία του με τον Φον Μπέρτραντ, που εγκατέλειψε τον στρατό για να γίνει επιχειρηματίας, καθώς και η επιθυμία του πατέρα του να παντρευτεί την κόρη των γειτόνων τους, την Ελίζαμπετ, και να επιστρέψει στο πατρικό του σπίτι, τον φέρνουν αντιμέτωπο με ορισμένα διλήμματα. Μέσα από αυτά τα τυραννικά για τον ήρωα ερωτήματα ο Μπροχ αφήνει να διαφανεί το ρήγμα που έχει δημιουργηθεί στην κοινωνική συνοχή ενός κόσμου που αργοπεθαίνει και προαγγέλει την επερχόμενη αποσύνθεση.
«Οι υπνοβάτες», μυθιστόρημα επιβλητικό μα και προφητικό, καθώς το κεντρικό του θέμα, η κατάρρευση των ηθικών αξιών, προοιωνίζεται την άνοδο του Ναζισμού, είναι ένα πολυσύνθετο έργο που ο Μίλαν Κούντερα το χαρακτηρίζει ως «τον ακρογωνιαίο λίθο της παράδοσης του σύγχρονου Ευρωπαϊκού μυθιστορήματος».

ypnovates2Το «1903, Ες ή η αναρχία», ο δεύτερος τόμος της τριλογίας του Χέρμαν Μπροχ «Οι Υπνοβάτες», μας μεταφέρει σε ένα περιβάλλον τελείως διαφορετικό περιβάλλον από εκείνο του πρώτου τόμου: στον μικροαστικό κόσμο που κινείται και ζει στις παρυφές του προλεταριάτου. Ο ήρωας του βιβλίου, ο Αύγουστος Ες, λογιστής, απολύεται από τη δουλειά του και προσλαμβάνεται υπάλληλος σε μια μεγάλη ναυτιλιακή εταιρεία του Ρήνου, που πρόεδρός της είναι ο Μπέρτραντ. Μετά από μια απεργία που καταστέλλεται βίαια από την αστυνομία, ο Ες, που πιστεύει ότι πίσω από την αστυνομία κρύβεται ο φον Μπέρτραντ, παραιτείται από τη θέση του. Γνωρίζεται με έναν τυχοδιώκτη και, χωρίς να καταλαβαίνει και ο ίδιος γιατί, αναλαμβάνει να βρίσκει γυναίκες για τη διεξαγωγή αγώνων πάλης. Παράλληλα ονειρεύεται να μεταναστεύσει στην Αμερική και να ξεφύγει από το τέλμα στο οποίο έχει περιέλθει.
Με τον δεύτερο τόμο των «Υπνοβατών», αρχίζει να διαφαίνεται το μυθιστορηματικό οικοδόμημα που προσπαθεί να στήσει ο Μπροχ. Γιατί, πέρα από τις επιμέρους λογοτεχνικές αρετές ο αναγνώστης διακρίνει πλέον τους αρμούς της σύνθεσης του συγγραφέα. Ο Ες μοιάζει με τον Γιόαχιμ φον Πάσενοβ, στο βαθμό που νιώθει χαμένος στον κόσμο και προσπαθεί να αλλάξει τη μοίρα του. Διαφέρει γιατί, αντίθετα με αυτόν, δεν διαθέτει κανενός είδους στήριγμα. Έτσι, επιχειρεί να δημιουργήσει ο ίδιος ένα σύστημα αξιών, που οι δύο κύριοι άξονες είναι η δικαιοσύνη και ο έρωτας. Ο Μπροχ, παρουσιάζοντας ανάγλυφα το αδιέξοδο της λογικής του παραλογισμού προλειαίνει το έδαφος για τον τρίτο τόμο, στον οποίο κατακερματίζοντας τη συμβατική αφήγηση θα αναλύσει τις βαθύτερες συνέπειες της κατάρρευσης του συστήματος των αξιών.

ypnovates3Το «1918, Χουγκενάου ή ο ρεαλισμός» αποτελεί τον τρίτο τόμο με τον οποίο και ολοκληρώνονται «Οι Υπνοβάτες» του Χέρμαν Μπροχ. Το βιβλίο αρχίζει με τη λιποταξία του Χουγκενάου, ενός αλσατού επιχειρηματία. Στην προσπάθειά του να απομακρυνθεί από το μέτωπο και να βρεί καταφύγιο σε ασφαλές μέρος, μέχρι να τελειώσει ο πόλεμος, ο Χουγκενάου φτάνει σε μια μικρή πόλη. Εκεί θα συναντήσει τους ήρωες των δύο προηγούμενων τόμων, τον Γιόαχιμ φον Πάσενοβ, στρατιωτικό διοικητή, και τον Ες, που έχει γίνει διευθυντής τοπικής εφημερίδας. Η σύγκρουση του Χουγκενάου τόσο με τον πρώτο όσο και με τον δεύτερο θα έχει τραγικές συνέπειες. Εκτός όμως από αυτήν την ιστορία που συνιστά τον κορμό του μυθιστορήματος, ταυτόχρονα εξελίσσονται και άλλες παράλληλες ιστορίες.
Ο κατακερματισμός της αφήγησης, η οποία στους προηγούμενους τόμους ήταν συνεκτική, εκδραματίζει το θέμα του μυθιστορήματος, από την άποψη της δομής. Οι συμβατικές απαιτήσεις του είδους αποδυναμώνονται, καθώς αυτό εμπλουτίζεται με στοιχεία φιλοσοφικού δοκιμίου, ποίησης και θεατρικής δράσης.
«Οι Υπνοβάτες» με την ενοποίηση όλων αυτών των στοιχείων, δεν δημιουργούν μόνο ένα νέο τύπο μυθιστορήματος, που βασίζεται στο ιστορικο-φιλοσοφικό τους περιεχόμενο, την ποιητική ματιά, την επιστημονική ακρίβεια και την προφητική διορατικότητα, αλλά αποτελούν ορόσημο και καμπή στην τέχνη της μυθιστορηματικής αφήγησης.

«It is an intellectual adventure of the highest order, the book on which Broch’s claim to greatness rests.» – The New York Times Book Review

«The book is a powerful and often eloquent symposium of contemporary thought and manners, admittedly «Teutonic» in its taste for massive synthesis, but rich in both humanity and intellectual suggestion.» – Times Literary Supplement

«This difficult, beautiful, highly intelligent novel is, with all its imperfections, a masterpiece.» – Commentary

Σχετικά links: