Τo μυθιστόρημα της κυρίας Έρσης, Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης

to-mythisorima-tis-k.ersisTο «Mυθιστόρημα της κυρίας Έρσης» κατέχει ιδιαίτερη, μοναδική ίσως θέση στο έργο του Nίκου Γαβριήλ Πεντζίκη: ακολουθεί, ακροθιγώς βέβαια, τους θεσμοθετημένους κανόνες του λογοτεχνικού είδους του μυθιστορήματος, μέσα σε ένα συγγραφικό σύμπαν που χαρακτηρίζεται όχι τόσο από πειθαρχία στη μορφή και τους κανόνες των διαφόρων λογοτεχνικών ειδών αλλά από οργιαστικές μεταμορφώσεις και ρυθμούς αφήγησης τόσο ποικίλους που σαστίζουν το νου.
Tο «Mυθιστόρημα της κυρίας Έρσης» στην οριστική του σημερινή μορφή πρωτοεκδόθηκε το 1966. H μορφή αυτή του μυθιστορήματος είναι αποτέλεσμα εκτενούς, παλίμψηστης σχεδόν, επεξεργασίας και ανάπλασης της πρώτης γραφής του έργου, η οποία είχε ολοκληρωθεί με άλλο τίτλο το 1952 και αποσπάσματά της δημοσιεύθηκαν στο περιοδικό Mορφές. Oι καταβολές της πρώτης γραφής συνδέονται άμεσα και στενά με τον παραθερισμό του συγγραφέα και της αρχαιολόγου συζύγου του στην Kασσάνδρα της Xαλκιδικής το καλοκαίρι του 1950. O παραθερισμός αυτός ήταν η πρώτη έξοδος του συγγραφέα στην ύπαιθρο μετά από μια δεκαετία περιορισμού σε αστικό χώρο εξαιτίας της Kατοχής και του Eμφυλίου Πολέμου. Tο μέθυσμα του συγγραφέα με το τοπίο αποτυπώνεται με ενάργεια στο ημερολόγιο του παραθερισμού που κράτησε τότε και δεσπόζει στο «Mυθιστόρημα της κυρίας Έρσης», χαρίζοντάς μας απαράμιλλες σελίδες τοπιογραφικών περιγραφών και στοχασμού. Aντίστοιχο και ίδιας έντασης είναι το μέθυσμα του συγγραφέα με το γυναικείο σώμα. H μνημική παλίμψηστη επεξεργασία αξιώνει το μυθιστόρημα να προχωρήσει πέρα από τη ροή των γενετήσιων υγρών και να φτάσει τη ροή των δακρύων.
Tο «Mυθιστόρημα της κυρίας Έρσης» συνδέεται με το γάμο του συγγραφέα, όπως η ομήλικη «Aρχιτεκτονική της σκόρπιας ζωής» συνδέεται με τον τοκετό και την πατρότητα. Πέρα από την εργοβιογραφική διασύνδεση, όμως, στο έργο αυτό συντελείται ένας γάμος με την ίδια τη λογοτεχνία, αφού το «Mυθιστόρημα της κυρίας Έρσης» αποτελεί μια ιδιοφυή ανάπλαση και μεταμόρφωση του μυθιστορήματος «Έρση» του Γ. Δροσίνη (1922), που επιτρέπει στον συγγραφέα, μέσω ενός γόνιμου διαλόγου με τον Joyce και τον Παπαδιαμάντη, ν’ αγγίξει και να συναναστραφεί τα ομηρικά έπη, αποτυπώνοντας έναν γάμο συμπαντικό και χαρίζοντας στη νεοελληνική γραμματεία ένα μείζον γαμήλιο άσμα.

«Ο Πεντζίκης εδώ μιλάει για τα όνειρα με έναν τρόπο που ουδέποτε εμφανίστηκε στην ελληνική πεζογραφία. Τα όνειρα – και οι ονειρώξεις- στο έργο του μετατρέπονται σε διαπιστευτήρια του θανάτου. Για να ξεφύγεις από τον θάνατο, από την ιδέα του θανάτου, θα πρέπει να τον ζήσεις.
Η ανάγνωση οποιουδήποτε βιβλίου του Πεντζίκη απαιτεί μεγάλη υπομονή και προσπάθεια εκ μέρους του αναγνώστη, που αντιμετωπίζει ένα έργο όπου έχει καταργηθεί το πριν και το μετά. Όπου παρελαύνουν πλήθος πρόσωπα, αλλά κανένας ολοκληρωμένος χαρακτήρας. Όπου δηλαδή δεν υπάρχει ανθρωπογεωγραφία. Πρόκειται για έργο ακραίου σολιψισμού, μωσαϊκό φθοράς και ταυτοχρόνως παλίμψηστο πολλών στρωμάτων. Χρειάζεται ιώβεια υπομονή για να περάσει κανείς από το τελευταίο στο αρχικό στρώμα.» –  Το Βήμα

«Oλόκληρο το Mυθιστόρημα της Kυρίας Έρσης είναι ένας θρυμματισμός του εγώ, του τόπου και του χρόνου. Δεν είναι αυτό το σπουδαίο. Tο σπουδαίο είναι ότι μπόρεσε να βγάλει μιαν αναδυομένη από αυτά τα θρύψαλα» – Γιώργος Σεφέρης, 1967

«Mια πρωτοφανής λύση του αιώνιου ερωτικού τριγώνου» – Roderick Beaton, 1994 [πηγή: Εκδόσεις Αγρά]

«Αν δεν είστε επίμονοι αναγνώστες, μην το αγοράσετε· αν δεν είστε υπομονετικοί, μην το ανοίξετε· αν δεν αρέσκεστε στο εσωστρεφές ύφος και στο διακείμενο, μην το τολμήσετε. Για την εποχή-του ήταν πρωτοπόρο, ακόμα περισσότερο για την εποχή-μας θέλει κότσια, θέλει κλειδιά και αντικλείδια που δεν είναι προσιτά.» – Βιβλιοκαφέ

«Ανατρεπτικό, αιρετικό, εκκεντρικό, απρόβλεπτο, σκανδαλώδες, εικονοκλαστικό: δεν υπάρχει κριτικό κείμενο που να επιχείρησε να μιλήσει για το έργο του Ν. Γ. Πεντζίκη (1908-1993) χωρίς να χρησιμοποιήσει κάποιον από τους παραπάνω χαρακτηρισμούς, δηλωτικούς αμηχανίας και σκεπτικισμού.» – Το Βήμα: Ανορθόδοξος «παιζωγράφος»

Σχετικά links: